Straż Ochrony Kolei funkcjonuje na zasadach określonych           w ustawie z 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym. Art. 60 ust. 1 tej ustawy precyzuje jej zadania:

 - legitymowania osób podejrzanych o popełnienie przestępstwa lub wykroczenia, jak również świadków przestępstwa lub wykroczenia, w celu ustalenia ich tożsamości,

 - ujęcia, w celu niezwłocznego doprowadzenia do najbliższej jednostki Policji osób, w stosunku do których zachodzi uzasadniona potrzeba podjęcia czynności wykraczających poza uprawnienia Straży Ochrony Kolei,

 - zatrzymywania i kontroli pojazdu samochodowego poruszającego się na obszarze kolejowym i przyległym pasie gruntu w przypadku uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa lub wykroczenia przy użyciu tego pojazdu,

 - nakładania grzywien w drodze mandatu karnego, na zasadach określonych w Kodeksie postępowania w sprawach o wykroczenia,

 - przeprowadzania czynności wyjaśniających, występowania do sądu z wnioskiem o ukaranie, oskarżania przed sądem               i wnoszenia środków odwoławczych w trybie określonym              w Kodeksie postępowania w sprawach o wykroczenia,

 - stosowania środków przymusu bezpośredniego: siły fizycznej   w postaci chwytów obezwładniających oraz podobnych technik obrony, miotacza gazowego, pałki służbowej, kajdanek i psa służbowego. W ściśle określonych sytuacjach może sięgnąć po broń palną.

Formacja SOK liczy dziś ok, 3,5 tys. funkcjonariuszy. Jednostką organizacyjną SOK jest Komenda Główna Straży Ochrony Kolei, która jest zakładem spółki PKP Polskie Linie Kolejowe SA W skład Komendy SOK wchodzi 8 oddziałów okręgowych SOK, które działają w granicach administracyjnych województw. Oddziałom okręgowym podlega 37 oddziałów rejonowych, które z kolei nadzorują pracę kilkudziesięciu placówek terenowych SOK.          W strukturze organizacyjnej Oddziału Okręgowego SOK              w Poznaniu znajduje się jedyny, funkcjonujący od roku 1945, Ośrodek Szkolenia Zawodowego SOK oraz Hodowli i Tresury Psów Służbowych w Zbąszyniu (woj. wielkopolskie). To dzięki niemu funkcjonariuszy SOK wspiera w patrolach 170 świetnie wyszkolonych czworonogów.

Straż Ochrony Kolei posiada również grupy operacyjno-interwencyjne do zadań specjalnych. Funkcjonariusze tych grup szkoleni są przez instruktorów z pododdziałów antyterrorystycznych Policji w zakresie sztuk walki, technik interwencyjnych i strzelania. Niejednokrotnie już udowodnili swoją skuteczność w działaniach przeciwko złodziejom mienia kolejowego oraz pospolitym przestępcom grasującym                 w pociągach.